Монгол Улс: Оросын хамар доорх “Шинэ Кувейт”

Алт, зэс, нүүрс, флуорит, мөнгө, уран, вольфрам гээд эрдэс баялаг ихтэй Монгол улс сүүлийн 20 жилд хөрөнгө оруулагчдын арааны шүлсийг асгаруулж байна. Өнөөдөр Монгол улсад уул уурхайн “буум” тохиож байна.

Иймээс Монгол Улсыг “Азийн цээжин дэх Кувейт” гэж нэрлэдэг болжээ. Монголын улс төрийн тогтворгүй байдал, авлига уул уурхайн салбар хөгжихөд саад болж байлаа. Хувийн хөрөнгөтнүүд Монголд бий болж байгааг гудамжинд байрлуулсан сурталчилгаанаас л мэдэрч болно. Өнгөрсөн жил Улаанбаатарт Louis Vuitton, Armani гээд дэлхийн алдартай брэндүүд салбараа нээжээ. Range Rover, Porsche Cayenne хөлөглөсөн Монголын баячууд тэдний үйлчлүүлэгч нар юм. Дэлгэрэнгүй унших

Б.Хурц суллагдах найдвар байна.

Өчигдөрийн хурлын үеэр Англичууд Б.Хурцыг мэхэлж баривчилсан нь хууль бус болохыг түүний өмгөөлөгч Лондоны шүүхэд нотлож чадлаа. 

Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөлийн Ажлын албаны дарга Б.Хурцыг шүүх хурал Лондон хотод хоёр дахь өдрөө үргэлжилж байна. Б.Хурцыг баривчлах нууц төлөвлөгөөг Их Британий өндөр албан тушаалын хүмүүс мэдэж байжээ. ушаалын хүмүүс мэдэж байжээ. Б.Хурцыг баривчлахын тулд Их Британий тусгай албаныхан Гадаад хэргийн яамтай хуйвалдаан зохион байгуулсан байна. Их Британий гадаад хэргийн яам түүнийг баривчлахын тулд Их Британи Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсад ажлын айлчлал хийх урилга илгээсэн байжээ.     Дэлгэрэнгүй унших

Монгол Улсыг байгалийн хийн шугам хоолойд холбох боломжтой

ОХУ-ын ерөнхий сайд Владимир Путин Буриадын өөртөө засах орны ерөнхийлөгч, “ГАЗПРОМ” компаний удирдлагуудыг хүлээн авч уулзжээ. Уулзалтын гол сэдэв нь Буриадын өөртөө засах орон руу байгалийн хий дамжуулах шугам хоолой барих ажлыг эрчимжүүлэх талаар ярилжээ.

Саяхан ОХУ-ын Мордовын өөртөө засах оронд хөдөө орон нутгийн хот суурингуудыг байгалийн хийн түлшээр хангах асуудлаар хурал болсон юм. Путин хурлыг өөрөө биечлэн удирдсан. Энэ хурлын үеэр Буриадын өөртөө засах орны хот, сууринг “хөх түлш”-ээр хангах асуудлыг хөнджээ. Буриадын өөртөө засах орны Кабан дүүргийн төлөөлөгч бүс нутгийн байгалийн хийн түлшээр хангах асуудал ямар шатандаа явж байгааг Путинээс тодруулжээ. Буриадын өөртөө засах орныг байгалийн хийн шугам хоолойд холбохыг дэмжиж байгаа гэж Путин хариулаад, ойрын хугацаанд “Газпром”-ын удирдлагуудад үүрэг өгнө гэж мэдэгдсэн юм. Тэгвэл Буриадын өөртөө засах орныг байгалийн хийн шугам хоолойд холбох ажлыг төлөвлөж байсан хугацаанаасаа эрт эхлэх төлөвтэй болоод байна.

Дэлгэрэнгүй унших

Монгол улс Чингис хааны сургамжыг Барак Обаматай хуваалцав

Урьд нь хэнд ч ялагдашгүй хүчирхэг байсан Монгол Улсын өнөөгийн ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж америкчууд Чингис хааны сургамжаас өгүүлж байна. Авторитари Хятад, зодоонч, хүчээ бүрэн алдаагүй байгаа Оросын хооронд хавчуулагдсан Монгол улс бүс нутагтаа ардчилалын жишээ болж тогтмол сонгуулиар өөр хоорондоо өрсөлдөж байгаа улс төрийн намууд төрийн эрх мэдлийг хувааж байна. Монгол Улс ид цэцэглэн бадарч байсан үедээ дэлхийн бусад улс орнуудад тусалдаг байсан. Яг үүн шиг АНУ бусад улс орнуудад туслах ёстой гэж энэ улсын ерөнхийлөгч нийслэл дэхь эсгий гэртээ ярилцлага өгөхдөө хэлсэн юм. Чингисхааны цэргүүд үнэхээр олон хүнийг алсан. Гэвч ЗХУ-д цэргийн сэтгүүлч мэргэжил эзэмшсэн, 1990 онд ардчилсан хувьсгалийг хийсэн Монгол Улсын ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн хэлснээр Чингис хааны цэргүүдийн энэ үйлдэлийг зөвтгөх шалтгаан байгаа юм. “Бид бусдыг хороохын тулд хаа нэг тийшээ явцгаасан гэж та бодож байна уу?” гэж тэрээр хэлээд “Энэ бүхэн цаанаа учир шалтгаантай” гэж нэмж хэлсэн юм.

Энэ нийтлэлийн үргэлжлэл нь энд байна.

Монголын гэнэтийн бэлэг

Монголчууд Москватай хамтран ажиллах төлөвлөгөөнөөсөө татгалзаж Барууныг сонгож байна.

Дмитрий Мельников

01.06.2011

Зөвлөлт Холбоот Улс, түүнийг залгамжлагч Оросын Холбооны Улс нь Монголыг үнэнч нөхөрөө гэж үздэг байлаа. ЗХУ энэ улсыг хятадууд залгихаас аварч чадсан юм. Зөвлөлт засгийн үед Оросууд монголын нутаг дэвсгэр дээр эдийн засгийн томоохон бааз байгуулсан юм. Одоо ч Монголын эдийн засагт Оросын гэх томоохон багц хөрөнгө бий. “Эрдэнэт” уулын баяжуулах үйлдвэр, Улаанбаатарын төмөр зам, Монголросцветмет зэргийг нэрлэж болно. Улаанбаатар төмөр Монгол Улсын эдийн засагт томоохон үүрэг гүйцэтгэдэг. Хэрвээ монгол оросын хувь нийлүүлсэн Улаанбаатар төмөр зам байгуулагдаагүй бол ашигт малтмалаа монголчууд хилийн чанадад гаргах боломжгүй байсан юм. Ердийн хөсгөөр алт, зэсээ монголчууд зөөх нь юу л бол. Тэгээд ч Монголын газар нутгийн бага хэсэг нь л авто замтай. Оросын удирдагчид Улаанбаатар төмөр замд том найдвар тавьж байсан юм.  Улаанбаатар төмөр замыг ашиглан Оросууд монголын зэс, алт, газрын тос, уран, мөнгө, бусад эрдэс баялагт хүрнэ гэж тооцоолжээ. Тухайлбал 7 тэрбум тонн чулуун нүүрсний Таван Толгойн орд газрыг эзэмших болно гэдэгт Оросууд итгэлтэй байлаа. Мөн монголын уран орд газрын тухай ч энд хөндөгдөж байна. Монголын нутаг дээр Оросууд төмөр замын сүлжээгээ өргөжүүлчих юм бол бусад орнууд Оросуудын болзолыг сонсоод толгойгоо дохих болно гэсэн үг. Яг ийм бодол өвөрлөн 2000 оноос хойш Кремлийн удирдагчид монголыг чиглэсэн идэвхитэй дипломат бодлого явуулжээ. Сүүлийн хэдэн жил Кремлийн томчууд Монгол ойр ойрхон морилон ирсэн нь энэ бүхний нотолгоо юм. Таван Толгой хүртэл төмөр зам барих, цаашлаад энэ орд газрыг эзэмших эрхийг олж авахын тулд оросууд монголчуудад олон буулт хийжээ. Оросын төмөр замынхан Таван Толгой хүрэх төмөр замын бүтээн байгуулалтанд 1,5 тэрбум долларын хөрөнгө оруулалт хийхэд бэлэн гэдэгээ Монголчуудад илэрхийлжээ. Дэлхийн эдийн засгийн хямрал нүүрлэсэн 2009 онд Кремлийн эзэд ийм хэмжээний мөнгийг Монголд үрэх төлөвлөгөө гаргажээ. Гэвч Оросуудын найдлага талаар өнгөрчээ. Улаанбаатар төмөр зам бидий гарт гэж Оросууд итгэл төгс байв. 2011 оны гурав дугаар сард Монголд төмөр зам барих ажлыг Өмнөд Солонгос-Японы хамтарсан 19 компанийг нэгтгэсэн консорциум авах нь тодорхой болов. «Лотте энжиниринг энд констракшн» консорциум нь Москвагийн төвд зочид буудлын томоохон төв барих болж Оросуудад анх танигдаж байсан юм.  Энэ консорциум Монгол улсад 1040 км-ын урт төмөр замыг 3 тэрбум долларын өртөгөөр барьна гэж амлажээ.  Энэ гэрээний тухай Улаанбаатар, Сөүлийн аль алин нь ам ангайхгүй байхыг хичээсэн бололтой. Учир нь Орос, Хятадын аль алинтай нь ам муруйхгүй байхыг Улаанбаатар хичээж байгаа нь тодорхой. Гэвч солонгос-японы хамтарсан консорциум Монголд төмөр зам барих тухай мэдээллийг Тайваний сонин хэвлэлд бичигджээ. Ийм нөхцөл байдал үүсээд байхад Улаанбаатар юу ч болоогүй мэт жишим ч үгүй сууж байна. Барууны ертөнцийн орнуудтай хамтран ажиллах гэрээ байгуулснаар “тал нутгийн хүүхдүүд” Москва, Бээжингээс хараат байдлаа багасгахаар шийджээ. Монголчууд дахин хятадын мэдэлд орохоос үхтэлээ айцгаадаг. 2015 он гэхэд Монгол Улс 5500 км төмөр замтай болчихсон байна гэсэн том зорилт тавьжээ. Энэ том зорилтоо биелүүлэх эхлэл нь Солонгосчуудын Монголд барих төмөр зам юм. Энэ төмөр замын тусламжтайгаар газар доорх баялагаа зөөх юм. Энэ төслийг хэрэгжүүлэхэд 15-20 тэрбум доллар хэрэгтэй юм байна. Гэхдээ энэ бол үл биелэгдэх төлөвлөгөө биш юм. Түүхий эдийн дутагдалтай байгаа өнөө үед дэлхийн эдийн засаг ийм хэмжээний мөнгийг дор нь босгочих юм. Иймд Улаабаатарын энэ бодол нь бодит байдал болж чадах юм. Гэхдээ эцсийн эцэст Монголчууд баялагаа дэлхийн зах зээлд гаргахдаа Оросын нутаг нутгаар дамжин өнгөрүүлэх л болно.  Барууны орнуудын Монголд эхлүүлэх гэж байгаа аюултай ажлын нэг нь зах хязгаар нь үл мэдэгдэх Монголын тал нутагт цөмийн хаягдалыг булах газар байгуулах төлөвлөгөө юм. Энэ тухай бараг хэн ч мэддэггүй. Япон, Тайвань, Өмнөд Солонгосын цөмийн хаягдалыг Монголд булшлах тухай яриа хэдэн сарын өмнөөс яригдаж эхэлсэн юм. АНУ-ын эрчим хүчний яам, Монгол улсын цөмийн асуудал эрхэлсэн байгууллагын хооронд цөмийн хаягдал булшлах тухай асуудал хөндөгдсөн нь одоо нэгэнт илэрхий болсон зүйл. Хувь заяаны тохиолоор Оросын цөмийн асуудал эрхэлсэн байгууллагыг “Росатом” гэдэг бол монголын ижил төстэй байгууллагыг “Монатом” гэж нэрлэдэг. Монгол улсын нутаг дэвсгэр дээр цөмийн хаягдал булшлах тухай яриа хэлэлцээр маш нууц байдалд болжээ. АНУ-ын гадаад бодлогийн цулбуурыг атгаж байдаг Төрийн Департамент ч мэдээгүй байжээ. Хамгийн сүүлийн мөчид АНУ-ын Төрийн Департамент мэдсэн юм. Монголд цөмийн хаягдал булшлах байгууламж барих нь АНУ-ын үнэнч холбоотон гэгддэг БНСУ, Тайвань, Японы хувьд том ач холбогдолтой юм. Солонгосын хойгт цөмийн технологийг энхийн зорилгоор ашиглахыг нь Вашингтоныхон дургүйцэхгүй байгаа юм. Өмнөд Солонгос улс эрчим хүчнийхээ хэрэгцээний 20 орчим хувийг цөмийн цахилгаан станцаас авдаг бол арлын Япон улс хэрэгцээт цахилгаан эрчим хүчнийхээ гуравны нэгийг авдаг байна. Монголд цөмийн хаягдал байгуулах тухай мэдээлэл хэвлэлд гарсаны дараа албан ёсны Улаанбаатар чимээгүй байсан юм. Энэ төсөлд оролцож байгаа бусад талуудтайгаа хэрхэхээ зөвлөлдсөн ч байж мэдэх юм. Дараа нь Монгол Улсын гадаад харилцааны яам мэдэгдэл хийсэн юм. Уг мэдэгдэлд Монгол улс цөмийн зэвсэггүй статустай гэдгийг онцлоод харийн орны цөмийн хаягдал булшлах байгууламж барих талаар ямар ч зүйл яриагүй гэж цохон тэмдэглэжээ. Гэвч Япон, БНСУ, Тайвань улсын цөмийн хаягдалыг хаана булах вэ? гэдэг асуудалд Америкчууд оролцоод байна вэ? Шалтгаан нь Япон, БНСУ, Тайваний цөмийн байгууламжийн тоног төхөөрөмж, технологи нь “Made in USA” гэсэн бичээстэй юм. Жишээ нь Японы Фукушима атомын цахилгаан станцийн цөмийн хөдөлгүүрүүд нь америк загвараас хийгдсэн юм. Иймд Япон, БНСУ, Тайваний цөмийн хаягдалыг булшлах  үүргийг америкчууд хүлээж байгаа юм. Япон, БНСУ, Тайвань нь газар нута дэндүү бага. Цөмийн цахилгаан станцийн түлшний хаягдалыг булшлах байгууламж барих газар ч байхгүй. Цөмийн цахилгаан станцид ашигласан түлшний хаягдал нь эргээд плутони гарган авах түүхий эд болдог. Ашигласан цөмийн түлшний хаягдалаас хэрэггүй изотопийг нь шүүгээд атомын бөмбөгний тэсэргээний нэмэлт болдог. Цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх гэрээнийг сахин мөрдөхийн тулд АНУ энэ асуудалд онцгой анхаарал хандуулж байгаа юм. Токио, Сөүл, Тайбай цөмийн түлшний хаядалаа хаана булах вэ? гэдгээ мэдэхгүй тэвдэж байна. Өнгөрсөн 3-р сард аваарт өртсөн Японы Фукушима атомын цахилгаан станц хэрэглэсэн хаягдал түлшээ цөмийн реакторынхоо дэргэд нь шахуу хадгалж байсан нь дэлхий дахиныг цочирдуулсан юм. БНСУ-д цөмийн хаягдал булшилсан байгууламж бий. Дахин шинээр ч барих төлөвлөгөөтэй гэнэ. Гэвч солонгосын иргэд нь энэ төлөвлөгөөг алгаа ташин уухайлан хүлээж авдаггүй. БНСУ-ын Ульжин дүүрэгт цөмийн хаягдал булшлах шинэ байгууламж барих ажил дөнгөж эхэлж байгаа. Гэвч нутгийн оршин суугчид үүнийг эсэргүүцэн эвлэлдэн нэгдэж гарын үсгээ цуглуулж эхэлжээ. Нэр дурьдсан гурван орноос газар нутгийн хувьд хамгийн жижиг Тайвань цөмийн хаягдалаа хэрхэх вэ? гэдэг нь шүдний өвчин нь болоод байна. 90-ээд оны сүүлээр Тайваний эрх баригчид Умард Солонгосын удирдагчтай холбоо тогтоож цөмийн хаягдалаа тэнд булшлах талаар ярилцаж байжээ. Умард Солонгосын удирдагчид Тайваний саналыг уриалгахан хүлээн авч байжээ. Гэвч Хойд Солонгосчуудтай иймэрхүү гэрээ хийж болохгүй гэж АНУ-ын засаг захиргааныхан Тайваньд анхааруулсанаар асуудал дахин сөхөгдөөгүй юм. Хэрвээ Япон, АНУ, БНСУ, Тайвань хамтран монголын эрх баригчдыг ятгаж дөнгөх юм бол энэ Ази тивд үүсээд байгаа энэ бүх асуудал автоматаар арилах юм. Зорилгодоо хүрэхийн тулд Өмнөд Солонгосчууд аль эртнээс Монголчуудтай энэ асуудлаар янз бүрийн түвшинд ярилцаж үзжээ. Тэд 2020 он гэхэд Монгол улсад цөмийн цахилгаан станц барьж өгнө гэж амлажээ. Монголчууд бидний хүсэлтийг хүлээн авсан гэж одоогоос 2 жилийн өмнө Сөүл мэдэгсэн юм. 2009 онд өмнөд солонгосын цөмийн мэргэжилтнүүд тал нутгийн энэ улсад ирж цөмийн салбарын асуудлаар харилцан ойлголтонд хүрсэн тухай протоколд гарын үсэг зурсан юм. Харин Монголын хойд хөрш ОХУ энэ талаар тун саяхан л олж мэдсэн юм.  2010 оны 9-р сард Вена хотод болсон олон улсын цөмийн эрчим хүчний агентлагийн ээлжит хурлын үеэр “Монатом”-ын дэд ерөнхийлөгч Церен Дамдинсурен өмнөд солонгосын цөмийн мэргэжилтнүүдтэй уулзаж хэлэлцээр хийжээ. Үүнээс 3 сарын дараа монголын цөмийн мэргэжилтнүүд Өмнөд Солонгосын атомын эрчим хүчний корпорацид зочилсон юм. тэд БНСУ-ын цөмийн эрчим хүчний салбарын дэд бүтэцтэй танилцсан юм. Энэ үеэр талууд СМАРТ загварын жижиг цөмийн реакторыг хамтран хөгжүүлэх тухай хамтарсан санамж бичигт гарын үсэг зурахад бэлтгэсэн байна. Орост анх зохион бүтээсэн СМАРТ загварын жижиг цөмийн хөдөлгүүрийг Өмнөд Солонгосчууд бараг хууль бусаар шахуу Оросуудаас авсан юм. ингээд үзэхээр Улаанбаатар, Сөүлийн хооронд цөмийн салбарт хамтран ажиллах хөрс суурь тавигдсан гэж дүгнэж болохоор байна. “Монатом” –ын захирал

Цогцайхан Гомбо 2020 он гэхэд Монгол улс цөмийн цахилгаан станцтай болно гэж мэдэгдсэн нь энэ баримтыг бүр ч батлаж өгсөн юм. Монголын зах зээлийг эзлэхийн тулд Өмнөд Солонгосчууд маш хүчтэй суртал ухуулгийн ажил хийжээ. Ингэхдээ тэд антропологийн хувьд, генийн хувьд монгол солонгосчууд төстэй ч гэж бор шувуу нисгээд үзсэн юм. Мэдээж монголчууд эрчим хүчний салбараа хөгжүүлэх хэрэгтэй. Ингэхгүйгээр тус улсын аж үйлдвэр хөгжихгүй юм. Гэхдээ Солонгос, Япончуудад томоохон хэмжээний цөмийн хаягдал булшлах байгууламж барьж байсан туршлага байхгүй. Харин монголчуудад ийм байгууламж ашиглаж байсан туршлага бас байхгүй ээ.  Япон, БНСУ-ын энэ төлөвлөгөө нь Москвагийн итгэл найдварыг сөхөрдүүлж магадгүй юм. Иймд бид монголчуудтай хамтран цөмийн салбарт хамтран ажиллах талаар яаравчлан хөдлөх хэрэгтэй юм. Оросын цөмийн мэргэжилтнүүд Монгол улсад цөмийн эрчим хүчний станцийг оросын төслөөр барих асуудлаар хэд хэдэн удаа холбоо тогтоожээ. Үүгээр ч асуудал зогссонгүй. Америкчууд Монголд цөмийн атомын цахилгаан станцийн барих юм бол Ангарск хотод уран баяжуулах олон улсын хэмжээний төв байгуулах төсөл цаасан дээр үлдэх болоод байна. Бид /оросууд/ арилжааны зарчим дээр тулгуурлан ураныг зохих түвшинд хүргэж гадаадын атомын цахилгаан станцид нийлүүлнэ. Ашиглалтын дараа цөмийн хаягдалыг Орос улс буцаан авч өндөр үнээр өөрийн нутаг дээр булшлах юм. Ингэвэл дэлхий нийтээрээ сэтгэл зовох зүйлгүйгээр “амарч” болно. Учир нь ашигласан цөмийн түлшний хаягдалаар хэн ч атомын бөмбөг хийхгүй юм. Манай хөрш Орос улсыг баярлуулахгүй байна. харин ч таагүй гэнэтийн бэлэг барьж байна. энэ нөхцөлд Москва юу хийж болох вэ? Япон, БНСУ-ын цөмийн хаягдалыг Монголын нутаг дэвсгэр нэвтрэн ороход нь хориг тавих явдал юм. Яагаад гэвэл цөмийн хаягдалыг манай нутгаар /Оросын газар нутгаар/ дамжуулан тээвэрлэх л бололцоотой юм. Барууныхан хүссэн ч хүсээгүй ч Орос улс “улаан гэрэл” асааж чадна. Гэвч найрсаг хөршүүд бие биендээ ийм таагүй гэнэтийн бэлэг барих нь аль алиндаа ашиггүй гэдгийг Улаанбаатар ойлгох л үлдээд байна.

Энэ мэдээллийг орос хэлээр эндээс үзнэ үү

Монголчуудын эсрэг хүч хэрэглэхгүй байхыг Amnesty international байгууллага БНХАУ-ын эрх баригчдаас шаардав.

Малчид, оюутнуудын бослого хөдөлгөөн өрнөөд байгаа Хөх хот, Тунляо, Улаан хад, Дуншэн хотод онц байдал зарласан гэж АНУ-д төвтэй Өмнөд Монголын хүний эрхийн мэдээллийн төв уламжилж байна. 5 сарын 27-нд Хятадын засаг захиргаа жагсагчидын эсрэг хүч хэрэглэх болно гэж сүрдүүлсэн боловч Улаанхад хотод монголын ард түмний эрх ашгийг хүндэтгэхийг шаардсан олон мянган хүн хамрагдсан жагсаал болжээ. Нэрээ хэлэхээс татгалзсан орон нутгийн оршин суугчийн мэдээлснээр Улаанхад хотын Синьчэн (Xincheng) дүүрэгт “Ulaanhad Normal School” сургуулийн ахлах ангийн сурагчид, орон нутгаас ирсэн малчид хамтран жагсаал хийсэн байна. Гэвч жагсаалыг хятадын цагдаагийнхан хүч хэрэглсэн тараажээ. Байлдааны сумтай буугаар зэвсэглэсэн цагдаа, цэргүүд Жирим аймгийн Тунляо хотод эргүүлд гарчээ. Энэ хотод 1,5 сая монгол хүн амьдардаг. Иймээс хотын бүх сургуулийг цагдаа, цэргүүд хяналтандаа авсан байна. Хотын оршин суугч  Шарнуд (Sharnud)-ын хэлснээр цагдаагийн зөвшөөрөл авч гэрээсээ гарч байгаа юм. Гудамжинд явахад нь түүнийг хоёр цэрэг дагадаг байна. 5 сарын 26-нд түүний гэрт хятадын цагдаагийнхан ирж жагсаал цуглааны үеийн гэрэл зураг, дүрс бичлэгийг хилийн чанад руу дамжуулсан эсэхийг нь тодруулж байцаалт авчээ. 5 сарын 28-нд өглөөний 6 цагт хотын төв хэсгийн Шар мөрөн талбайд цугларсан хүмүүсийг цагдаа нар хүчээр тараасан байна. Өвөр Монголын Ордос аймгийн Дуншэн хотод гудамж талбайн хөдөлгөөнийг хязгаарласан байна. Мөн бүх их дээд, ерөнхий боловсролын сургуулийн хичээлийг цуцалжээ. Шилийн гол аймгийн хэд хэдэн хот хятадын ардын чөлөөлөх армийн хяналтанд байна. АНУ-д төвтэй Өвөр Монголын хүний эрхийн мэдээллийн төвийн дамжуулсанаар Шулуун хөх хошууны Сангийн далай сумын 9 малчинг баривчилжээ. Тэгвэл тус аймгийн Хангал сумын хэсэг малчид түлш тээвэрлэдэг компаний машин явдаг гол замыг хаагаад хэдэн өдөр болж байгаа тухай мэдээлэл ирсэн юм. 5 сарын 23-аас эхэлсэн монголчууд тайван жагсаал цуглаан хийж байгаа юм. Гэвч хятадын цэрэг цагдаагийнхан жагсаалыг тараахын тулд хүч хэрэглэж эхэлжээ. 5 сарын 26-нд Зүүн Үзэмчин хошуунд болсон жагсаалын үеэр 18 монгол хүн шархаджээ. Үүнээс 4 өдрийн дараа Абга хошуунд монгол малчид, хятад ажилчдын хооронд мөргөлдөөн болж нэг хүний амь үрэгджээ. Хүний эрхийг хамгаалах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг Amnesty international байгууллага өвөр монголын ард түмний эсрэг хүч хэрэглэхгүй байхыг анхааруулсан шаардах бичгийг эх газрын хятадын эрх баригчдад хүргүүлжээ. Энэ шаардах бичигт “Хятадын засаг захиргаа үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг хүндэтгэх ёстой. Шинжаан-Уйгар, Түвдийн өөртөө засах оронд болж байсан үйл явдлыг эргэж санаад үзэхэд Өвөр Монголын уугуул иргэдийн хувь заяаны талаар санаа зовохоос өөр аргагүй” гэж  Amnesty International байгууллагын Ази-Номхон далайн бүс нутгийг хариуцсан даргийн орлогч Кэтрин Бэйбер мэдэгджээ. Хүний эрх, монголын соёл, монгол ахуйг хамгаалах уриа нь Өвөр Монголд өрнөж байгаа тэмцэлийн гол цөм нь юм. Хятадын засаг захиргаа олон арван жилийн турш өвөр монголын соёлын өвийн төлөө тэмцэж ирсэн сэхээтэн, зохиолчидыг баривчилж шорон гянданд хорьж байна. Өвөр Монголд болж байгаа үйл явдал нь Хятадын эрх баригчдыг түгшээж байгаа нь гарцаагүй гэж Кэтрин Бэйбер онцлон тэмдэглэсэн юм. Нутгийн уугуул монголчуудын эрхийг хамгаалахын төлөө тэмцсэн хүмүүсийг хэлмэгдүүлэх, хилс хэрэгт гүтгэх, үндэслэл муутай шалтгаанаар шоронд хорих үзэгдэл түгээмэл гэж Amnesty International байгууллага онцлон тэмдэглэж байна. 1995 онд Өмнөд Монголын ардчилсан холбоог үндэслэн байгуулсан Хадааг Хятадын эсрэг гэмт хэрэгтэн гэж үзээд 15 жил шоронд хорьжээ. Тэр 2010 оны 12-р сард суллагдах ёстой байв. Гэвч хятадын эрх баригчид түүнийг цэргийн хотхонд байдаг “хар шорон” руу илгээсэн байна. Хадааг шоронд байх хооронд түүний эхнэр, хүүхдийг байнга тагнаж байжээ. Хадаа шоронгоос суллагдах хугацаа дөхөх үед эхнэр хүүхдийг нь “зөвшөөрөлгүй худалдаа хийсэн”, “мансууруулах бодис хадгалж байсан” гэж буруутгасан байна.

Хятадад гурав дахь фронт нээгдлээ

БНХАУ-ын хойд хэсгийн Өвөр Монголын өөртөө засах оронд эсэргүүцлийн ажиллагаа өрнөсөн нь хятад судлаачдын хувьд санаанд оромгүй гэнэтийн хэрэг болсон юм. Хятадын коммунистууд Өвөр Монголын өөртөө засах орны хэд хэдэн хотод онц байдал зарлахад хүрчээ.

Өвөр Монгол буюу Өмнөд Монгол нь БНХАУ-ын бүрэлдэхүүнд багтдаг өөртөө засах таван орны нэг юм. Шинжаан-Уйгар, Түвдийн өөртөө засах оронтой харьцуулах юм бол Өвөр Монголын өөртөө засах орон харьцангуй амар амгалан тайван газар юм. Гэвч хятадын уул уурхайн компаниуд Өвөр Монголын нутгаас олборлолт хийж эхэлсэн нь нутгийн уугуул оршин суугчдийн дургүйцлийг төрүүлж эхэлжээ. Өвөр Монголын тал нутагт асар том нүүрсний орд газар байгааг геологичид тогтоожээ. Нүүрсийг олборлохын тулд хятадууд уурхай байгуулсан байна. Үүний уршигаар малчин монголчууд мал сүргээ билчээх газаргүй болж эхэлсэн юм. Өнгөрсөн тавдугаар сарын дундуур хятад ажилчин монгол малчиныг хүнд даацын машинаар зориуд дайрч амийг нь хөнөөжээ. Хүн амины хэрэг үйлдсэн хятад жолооч хариуцлага хүлээсэнгүй. Нутгийн засаг захиргааныхан Мэргэний ар гэрийнхэнд тодорхой хэмжээний мөнгө өгч асуудлыг хав дарах арга сүвэгчилжээ. Цус нэгтэй монгол хүний амийг хэдэн халтар мөнгөөр үнэлээд өнгөрөхийг бусад монголчууд хүлээн зөвшөөрсөнгүй. Хэрэв Монгол Улсад иймэрхүү асуудал гарсан бол тухайн хэргийн Монгол Улсын ерөнхийлөгч хяналтандаа авдаг байна. Ерөнхийлөгч гэмт хэрэг үйлдсэн улсын элчин сайдыг дуудаж ирүүлэн гэмт хэргийг шуурхай шалгаж мөрдөхийг шаарддаг. Харин Өвөр Монголд хятадууд хэргийг хэрэгсэхгүй болгожээ. Энэ нь олныг хамарсан үймээн, эсэргүүцлийн жагсаал цуглаан зохион байгуулах эх суурь болов. Өвөр Монголд болж байгаа энэ хэрэг 2009 онд Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах оронд болсон үймээнтэй төстэй байна. Тухайн үед Уйгаруудыг барууны орнууд, АНУ идэвхитэй дэмжиж байлаа. Одоо Өвөр Монголд болж байгаа үйл явдлыг Вашингтоны хяналтанд байдаг төрийн бус байгууллагууд анхааралтай ажиглаж байна. Иймээс ч уйгар болон монголчуудын тэмцэлийн бэлгэ тэмдэг төстэй байна. Уйгарууд хөх дэвсгэр дээр цагаан өнгийн хагас сарыг дүрсэлсэн бол харин монголчууд хөх дэвсгэр дээр хуучин монгол бичгээр хар өнгөөр “Монголчуудын эрх чөлөө, монголчуудын амар амгалан” гэж бичжээ. Хятадын дотоод байдал тогтворгүй байх нь АНУ,  ОХУ мөн хөрш зэргэлдээ оршдог Энэтхэг, Вьетнам зэрэг хөрш орнуудад ашигтай юм. БНХАУ-ын баруун хэсэг, мөн хойд хэсэг нь бүхэлдээ хятадын коммунист дэглэмийн эсрэг чиглэж эхэллээ. Уйгар, Түвд, Өвөр Монголчууд хамтдаа тэмцэл хийвэл Хятадын хүчийг тодорхой хэмжээгээр сулруулж чадна гэж АНУ, ОХУ-ын шинжээчид хэлж байна.

Өвөр Монголд түгшүүртэй байдал хадгалагдаж байна.

БНХАУ-ын Өвөр Монголын өөртөө засах орны хэд хэдэн хотод монгол малчин Мэргэний амь насыг бүрэлгэсэн хэргийг шудрага шүүхийг шаардсан жагсаал цуглаан үргэлжилж байна. 5 сарын 30-нд Өвөр Монголын нийслэл Хөх хотод монголчууд жагсаал хийжээ. Энэ үед хятадын цэрэг цагдаагийнхан тэдний эсрэг хүч хэрэглэсэн байна. Хөх хотыг хятадын ардын чөлөөлөх армийнхан бүсэлжээ. Тэд Хөх хотын их дээд сургуулийн ойр орчимд илүү анхаарал хандуулжээ. Жагсаал цуглааны хамгийн том хүч нь оюутнууд болж байгаа тул хятадын эрх баригчид тэднийг хараа хяналтандаа байлгахыг чухалчилж байна. Өвөр Монголын өөртөө засах оронд болсон үйл явдлыг цаг хугацааны дараалалаар нь сийрүүлье.

4-р сарын 26. Өвөр Монголын өөртөө засах орны Шилийн Гол аймгийн Баруун Үзэмчин хошууны Хоолт сумын хэсэг малчид хятадын нүүрсний уурхайн тракторын замын хаажээ. Учир нь нүүрс олборлож байгаа хятадын уул уурхайн компани хатуу хучилттай зам, төмөр зам бариагүй. Энэ нь нутгийн байгаль орчинд муугаар нөлөөлж, билчээрийг талхалж байна гэж гомдол мэдүүлсэн юм. Нутгийн засаг захиргааныхан эсэргүүцлийн ажиллагаагаа зогсоо гэж малчидыг ятгажээ.  Уул уурхайн компаниар 7 хоногийн дотор хатуу хучилттай зам бариулна гэж нутгийн засаг захиргаа малчдад мэдэгдсэн байна.

5-р сарын 10. Орон нутгийн засаг захиргааныхан, уурхай эзэмшигч компаний аль алин нь амлалтаа биелүүлээгүй тул Мэргэн тэргүүтэй малчид ачааны машины хөдөлгөөнд дахин саад хийжээ. Үдэш болоход хүнд даацын ачааны машины нэг хятад жолооч малчин Мэргэнийг дайрч, хэдэн метр газар чирсэн байна. Малчин Мэргэн амь насаа алджээ.

5 сарын 23. Шилийн гол аймгийн Баруун Үзэмчин хошууны төвд хэсэг малчид цугларч нүүрсний уурхайн хятад жолоочийг баривчлан шүүхээр шийтгэхийг шаардсан байна. Хятад цагдаа нар малчидын хүчээр тараажээ. Цагдаа нар дөрвөн хүнийг баривчилсан байна. гэвч тэдний хувь заяаны талаар ямар ч мэдээлэл алга байна.

5 сарын 25. Шилийн гол аймгийн төв Шилийн гол хотод ерөнхий боловсролын сургуулийн ахлах ангийн сурагчид гудамжинд цуглаан зохион байгуулж малчин Мэргэний амийг бүрэлгэсэн этгээдэд ял оноохыг шаардаж жагсаал хийжээ.  Хүний эрхийн хамгаалах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг Amnesty International байгууллагын мэдээлснээр энэ цуглаанд 2000 хүн оролцсон байна. Сургуулийн багш нар сурагчдыг сургуулиас гаргахгүй байхыг хичээсэн боловч амжилтанд хүрээгүй байна. Хэрвээ энэ цуглаанд сурагчдаа оролцуулсан багшийг ажлаас халах болно сургуулийн захиргаа мэдэгдсэн байна.

5 сарын 26. Шилийн гол аймгийн Зүүн Үзэмчин, Хуботу шар хошуунд мянга орчим монгол оюутан жагсаалд оролцжээ. Жагсаал болсон гудамжийг хятадын цэрэг цагдаагийнхан бүсэлсэн байна.

5 сарын 27. Шилийн гол аймгийн Шулуун Хөх хошуунд хятадуудын эсрэг цуглаан болжээ. Энэ цуглаанд оролцсон, гол зохион байгуулсан 40 хүнийг хятадын цагдаагийнхан баривчилсан байна. Шулуун Хөх хошуунд цэрэг оруулж, хөл хорио тогтоожээ. Өвөр Монголын зүүн өмнөд хэсгийн Тунляо хотод Өвөр Монголын их сургуулийн салбарын үйл ажиллагааг түр зогсоожээ. Оюутнуудыг сургуулийн хотхоноос гаргаагүй байна.

5 сарын 29. Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод орон нутгийн цагаар 12 цагт БНХАУ-ын элчин сайдын яамны гадаа 200 хүн оролцсон жагсаал болжээ. Монгол Улсын иргэд өвөр монголын ахан дүүстэйгээ үзэл санаа нэг байгаагаа илэрхийлсэн байна. Монголын ногоонтны хөдөлгөөний төлөөлөгч Бум-Ялагч, Өвөр монголын эрх чөлөө намын Улаанбаатар дахь салбарын дарга нар үг хэлжээ. Улаанбаатар дахь Хятадын элчин сайдын яамны гадаа зогсож байгаа Жагсагчид “ХХххХхhятадын коммунистууд өвөр монголын колоничлохоо зогсоо”, “Өмнөд Монголд эрх чөлөө олго, “Монголчуудаа нэгдэцгээе”, “Өмнөд Монголын ах дүүсээ дэмжиж байна” гэсэн уриа лоозон барьжээ.

5 сарын 30-нд Өвөр Монголын Хөх хотод Хятадын ардын чөлөөлөх армийн 300 мянган цэрэг оруулж хотод комендантын цаг тогтоожээ.