Сайн байна уу?

2016-03-18

Цэргийн сургуулийнхан

ОХУ-ын цэргийн сургуульд сурдаг монгол сонсогч нартай танилцах, тэдэнтэй хэсэг зуур ч гэсэн хамт байх ховорхон завшаан 2009 онд надад тохиож байсан билээ. Эх нутгаасаа бараг 9000 км-ын  цаана эрдэм ном шамдан сурч байсан 17,18 настай монгол залууст орос хэлний ойр зуурын дүрэм зааж өгөх ажлаар Балтын тэнгисийн эргээс холгүй нам гүмхэн жижиг хотод очсон хэрэг. 2009 онд Оросын цэргийн сургуулийн сонсогч байсан залуус одоо бүгдээрээ эргэж ирээд Монгол Улсын төлөө зүтгэе гэсэн тангарагтаа үнэнч, шударгаар хөдөлмөрлөж байгаа билээ. Тэмдэглэл бичиж үлдээснээс хойш 6 жил, Оросын цэргийн сургуульд сурч байсан монгол залуустай танилцаад 7 жил өнгөрчээ. Цаг хугацаа хурдан өнгөрчээ. 
2010 онд бичсэн тэмдэглэлээ өнөөдөр тантай хуваалцахыг хүслээ.

Холын тэртээх уулсын цаахна
Хонгорхон чи минь сайн сууна уу?
Хилийн манаанд алсхан байгаа ч
Дэргэд чинь байгаа шүү сэтгэл минь
Эх нутгийн алтан хилийн
Эр цэрэг нь би шүү дээ
Хайртай орныхоо төлөө
Халуун тангарагтай амь шүү дээ
гэдэг дууны утга санааг төдийлөн анзаардаггүй байжээ. Ер нь цэргийн амьдралын тухай тун бүрхэг ойлголт надад байлаа. Түм түмэн уулсын цаана эх орноо төлөөлөн алба хааж, сурч байгаа цэргүүдтэй танилцах боломж надад нэг удаа тохиосон юм. Анх намайг яваад очиход тэд цэргийн хүний дүрмээр надад ёсолж үзүүлж байлаа. Би цэргийн хүн биш гэж тайлбарласны дараа та сайн уу? сайхан амарсан уу? гэж мэндлэх болсон билээ. Эхний хэдэн өдөр надаас бишүүрхсэн хэрнээ бас сониуч харцаар харна. Ойрдоо өөр монгол хүний царай харсангүй. Бид чинь бие биенээ харсаар байгаад уйдчихсан даа гэж хожим нь илэн далангүй надад хүүрнэж билээ. 

Өглөөнөөс үдэш хүртэл тэд завгүй ээ. Дасгал бэлтгэлээ хийхээс авахуулаад захны даавуугаа сольж оёно гээд бишгүй их ажилтай. Цэргийн хуарангийн нэг байшингаас нөгөө рүү явахдаа ч жагсаалын алхаагаар явна. Дан эрчүүд цугласан болохоор хатуу тоглоомтой. Цэргийн хүнтэй харьцаж ярихад ч амар. Хүний хэлсэн үгийг ягштал биелүүлнэ. Шүүмжлэлийн өөдөөс сөрөөд байхгүй дуугүй л сонсоно. 

Тэд эргэж буцаад, амархан шантардаг хүмүүс бишээ. Жавар тачигнасан өвлийн хүйтэнд хамаг бие нь бээрсэн хэрнээ л даараагүй гээд нүүр дүүрэн инээмсэглэнэ. Сэтгэлийн тэнхээтэй, хатуужилтай, бас найз нөхдийнхөө төлөө юу ч хийхээс буцахгүй тусч зантайг нь тэгэхэд л мэдэрсэн юм даг.

Цэргийн нийтийн хоол илчлэг сайтай ч өнгө үзэмж тал дээр маруухан. Цагийн хоолонд дасаж амжаагүй байгаа хүмүүс эхэндээ гэдэс нь хонхолзоно. Нэг хоолноос дараагийн хоол өгөх цаг хүртэл тэсэхгүй бол бэлэн гоймон авч халуун усанд дэвтээгээд иднэ. Ядаж байхад тэр нь доширак ч биш. Орон нутгийн үйлдвэрийн амтлагчгүй шахмал гоймон. Яахав дээ, амьдрал л юм чинь. Эр хүн тугал ч хариулна. Туг ч барьна гэдэг дээ.
Сар бүрийн 18-нд тэдний цалин бууна. Мөнгөтэй болоод дэлгүүрээс тамхи, шоколад авна. Төрөлх гэрээсээ холдоод байгаа дөнгөж 17 хүрсэн цэрэгт, хүүхдийн гэнэн хонгор зан, өөрийгөө том эр болчихсон гэж тооцох омогшлын аль алин нь бий. 

Монголд байгаа найз охин минь намайг тэвчээртэй хүлээх болов уу? гэж шаналж, догдолж, битүүхэн хардаж, сэтгэлээ чилээнэ. Монголдоо очоод хамгийн түрүүнд таваг дүүрэн бууз л иднэ. Дараа нь аав ээжээс мөнгө авч түрийвчээ дүүргээд найзуудтайгаа уулзахаар гэрээсээ гарна даа гэж чин сэтгэлээсээ надтай хууч хөөрнө. Монголд байхдаа орцны үүдэнд тамхи татаж байгаад хөрш айлын эмээд загнуулж байснаа эргэж дурсаж надад ярьж өгнө. 

Хөндлөнгөөс харвал тэд үг дуу цөөнтэй, хатуу ширүүн, эв хавгүй мэт. Гэхдээ нүүр тулаад хууч хөөрвөл тэд сэтгэлээ уудалж ихийг ярьж чадна. Хүний мөрөөсөл болчихсон байдаг юм билээ. Яваад очих юм бол баярлаад л угтана. Огт мэдэхгүй шинэ ертөнц нэвтрэн орж, цэргийн амьдралын зах зухаас бага сага гадарладаг болох завшаан надад тохиосон нь аз шүү гэж одоо бодож сууна. 

2010-03-18

2016-03-17

Завхарсан юм бэ? Хайран нэгж...(болсон явдал)

Сая миний гар утсанд дуудлага ирлээ. Танай гэрийн хивсийг маргааш үнэгүй цэвэрлээд өгье гэж байна. Айлын хивс үнэгүй цэвэрлэдэг яасан сайхан сэтгэлтэй хүн байв аа. Тэгээд би жаахан даажигнамаар санагдаад: Би яалаа гэж тийм хоцрогдсон юм гэртээ байлгах вэ дээ гэчихлээ. Нөгөө хүн утасаа шууд таслаж байна шд. Хаха. Хүний сайхан сэтгэл ойлгодоггүй муухай хүн бэ л гэж бодсон байх даа. Айлын хивс цэвэрлэж өгөх зуураа өчнөөн сая төгрөгийн үнэтэй хивс угаадаг төхөөрөмж зарах "ам панаал" хийгээд, бүүр эцсийн хүсэлт нь танидаг 10 гаруй хүний утасны дугаар өгөөч гээд гуйдаг гэж хүмүүс надад хэлж байсан юм байна. Хэн нь миний дугаарыг өгчихдөг байна аа.
****
Маргаа нь ажил дээрээ сууж байтал гар утас дуугарлаа. Дугаарыг нь хараад нөгөө хивс цэвэрлэдэг компани байна гээд шууд л ойлголоо. Энэ удаа бас яах гэж байгаан бол гэсэн шүү юм бодоод харилцуураа аваад би ярьлаа. 
-Байна уу?
-Та сайн байна уу? Хивс цэвэрлэний компаниас утасдаж байна аа. Ахаа, танайх... гээд бла бла. Дашрамд дурдахад утасны цаанаас их боловсон ярьж байгаа юмаа. Би яахав, бүдүүлэг, хэлнэ гэж бодсон зүйлээ хэний ч өөдөөс шуудхан хэлчихдэг зантай юм болохоороо яриаг нь таслаад
-"Та компаниа төлөөлөөд өчигдөр над руу наад дугаараасаа залгасан шүү дээ. Манайх хивсгүй гэж би хэлсэн дээ" гэлээ. Хивс мэтийн тийм хоцрогдсон юм яалаа гэж гэртээ байлгах вэ? гээд өчигдөр хэлчихсэн болохоор энэ удаа өөр юм хэлсэн юмоо. (Гэхдээ хивс бол хоцрогдсон муухай эд бишээ. Урлагийн бүтээл, мал сүргийн үр шимээр хийдэг, үндэсний үйлдвэрлэл гээд би хүндэтгэлтэй ханддаг шүү.)Тэгсэн харилцуурын цаана байгаа хүний боловсон яриа нь шууд өөрчлөгдөөд "Өө, завхарсан юм бэ? Хайран нэгж...." гээд л утасаа залгасан. Ажлын газрын хамт олны төлөөлөл хэд хэдэн хүн гэрч нь болсон тул хамтдаа сайхан хөгжилдлөө. Тохиолдолын үйл явдлууд амьдралыг их хөгжилтэй болгож байна шд. Өчнөөн их үнэтэй хивс цэвэрлэдэг төхөөрөмж худалдаж авахыг хүмүүст санал болгодог хэрнээ над руу 30 секунд утасдсан нэгжнийхээ мөнгөнд харамсаад байгаа юм даа.

2016-03-15

Ажилтай ч болоосой

Жил бүрийн зургадугаар сард Монгол Улсад ажилгүйчүүдийн тоо нэмэгддэг. Яагаад гэвэл төрийн, хувийн их дээд сургуулийн төгсөх дамжааны оюутнууд дипломоо баяр ёслолын байдалтай гардаж аваад ажилгүйчүүдийн эгнээнд шилждэг.
Сургуулиа төгсөхөөсөө өмнө дадлага хийж байсан байгууллагад тоогдох юм бол “шинэ мэргэжилтэнд” ажлын байр бэлэн гэсэн үг. Миний ажигласнаар оюутан болгон сургуулиа төгсөхөөсөө өмнө ирээдүйн ажлын байраа олж чаддаггүй.
Ихэнх нь эрдмийн баяраа тэмдэглээд нэг хэсэгтээ амрахыг илүүд үздэг. Улсын наадам өнгөрөг. Улиасны навч шарлаад ирэхээр л ажилд орно доо гээд хойш суудаг нь ч бий. Их дээд сургуульд бүтэн дөрвөн жил сурах нь хангалтгүй гэж үзээд дотоодынхоо бусад их дээд сургуульд ондоо мэргэжил эзэмших гээд дахиад сургуульд бүртгүүлдэг хүн ч бас байдаг. Зарим нь хилийн чанад руу явж, гадаадын аль нэгэн орны их дээд сургуульд элсэж, бакалавр магистрын төвшний сургалтад хамрагддаг. Угаасаа эрдэм мэдлэгийг оргил нь үл үзэгдэх сүрлэг уул лугаа адилтгаж болно.
Их дээд сургуулиа төгсөөд хэн хүнгүй л амьдрал ахуйгаа эмхлэхийг чармайж, ажилтай, цалинтай, орлоготой байхыг хүснэ шүү дээ. Одоо манай улсад байгаа нийгмийн хандлага их дээд сургуулиа төгсөж байгаа залууст тун ээлгүй байна. Дурын сонин хэвлэл, сайтад нийтлэгдсэн ажлын байрны зарлал уншаад л “залуу мэргэжилтнүүдэд ээлгүй” гэдгийг зангилаа нь тайлагдана. Аж ахуйн нэгж, байгууллагууд шинээр ажилтан авах тухай зарлалдаа хэд хэдэн болзол тавьдаг.
-Ажиллах мэргэжлээрээ бакалавраас дээш зэрэгтэй
-Орос, англи гэх мэт ямар нэгэн гадаад хэлний ахисан төвшний мэдлэгтэй.
-Өмнө нь мэргэжлээрээ 3 ба түүнээс дээш жил ажилласан туршлагатай.
-Багаар болон бие даан ажиллах чадвартай байх.
-Тогтвор суурьшилтай ажиллах, элдэв муу зуршилгүй.
-Үнэнч хариуцлагатай,бүтээлч, санаачлагчтай байх.
Ямар ч байгууллагын ажилтан авах тухай зарлалд дээр дурдсан шаардлагууд байгаа нь нийтлэг дүр төрх. Ажлын байрны шаардлагын эхнийх нь их амархан. Угаасаа л их дээд сургуульд 4 жил сураад бакалаврын төвшний диплом гардан авч байгаа юм чинь. Харин хоёр дахь шаардлагаас нь эхлээд зарим хүмүүс бүдэрч эхэлдэг. Монголын бүх их дээд сургуульд гадаад хэлний хичээл ордог боловч энэ нь тийм ч чанартай байж чадаж байна уу? ЕБС-ийн дунд ангид байхаасаа л англи хэл судалж эхэлдэг. Их дээд сургуулийн оюутан болоод дахиад л англи хэлний хэлд суудаг. Гэвч англи хэлээр дүрмийн алдаагүй найруулан бичиж, чөлөөтэй харилцан ярилцах хэмжээд хүрээгүй л байдаг. Одоо орос хэлийг голоод үзэж судалдаг хүүхэд, оюутан бүр ч ховордож. Ингээд гадаад хэл мэддэг ч юм шиг, үгүй ч юм шиг “саармаг” мэдлэгтэй хүн их дээд сургууль төгсдөг. Их дээд сургуулийн сургалтын хөтөлбөрт нь гадаад хэлний хичээл кредит/цаг гүйцээх зорилготой байдаг гэж өрөөсгөл байдлаар тайлбарлаж байгаа хүнтэй таарч л байлаа. Гадаад хэл бүрэн төгс сурах зорилго тавьсан зарим нэг оюутан хичээлийн бус цагаар гадаад хэлний сургалтын төв, дамжаанд хичээллэх, өөрийгөө дайчилж бие даан гадаад хэл сурцгаадаг. Гадаад хэл мэддэг хүн нэлээн бий. Гэхдээ олонх нь гадаад хэд төгс сураагүй гэдгийг цохон тэмдэглэх гэсэн юм.
Ажлын байрны шаардлагын хамгийн ээдрээтэй нь жагсаалтын гуравдугаарт байна. Өмнө нь мэргэжлээрээ 3 ба түүнээс дээш жил ажилласан байх ёстой гэдэг болзол оюутны ширээнээс дөнгөж хөндийрч байгаа ажил хийж, шинийг бүтээж, амьдралаа цогцлох хүсэл эрмэлзэл дүүрэн байгаа залуу хүнийг мохоодог.
Монголын аж ахуйн нэгжүүд ажилтан авах зарлал түгээхдээ гаргадаг хамгийн том алдаа нь ажлын туршлагатай байх гэдэг заалт юм. Туршлагатай хүн ажилд авах юм бол үйлдвэрлэл, ажил хэрэгт нь алдаа эндэгдэл гарахгүй гэж компанийн захирлууд боддог. Дөнгөж их дээд сургууль төгссөн, мэргэжлийн дипломтой ажлын ямар ч туршлагагүй залуустай зууралдахыг хүсдэггүй юм бол уу? гэсэн бодол надад төрдөг юм. Гэтэл өнөө залуус ямар нэгэн байгууллагад ажилд орж байж л ажлын туршлага хуримтлуулна биз дээ.
Хэдэн жилийн дараа би хаана алхаж, юу хийж явах вэ? гэдгээ гадаадын орны залуус аль хэдийн баримжаалсан байдаг. Жишээ нь, Японд ерөнхий боловсролын сургуульд сурч байхдаа мэргэжлээ сонгоод, ямар их дээд сургуульд сурах вэ? гэдгээ хатуу шийддэг. Оюутан байхдаа хэд хэдэн компани руу захидал илгээж дадлага хийх хүсэлтээ илэрхийлдэг. Улмаар сургуулиа төгсөөд тухайн компанидаа ийм үүрэг хүлээсэн ажилтан нь болно гэдгээ оюутан байхдаа л бүрэн тодорхойлчихдог. Их дээд сургуулиа төгсөөд ажил хайна гэдэг ойлголт Японд байдаггүй. Бас нэг байгууллагад олон жил тасралтгүй ажилласан байх нь Японы нийгэмд хүндлэгдэх гол үзүүлэлт болдог юм билээ. Япон бол өндөр хөгжилтэй, эдийн засаг нь Монголтой харьцуулшгүй. Хамгийн гол нь япон хүн амлалтаа заавал биелүүлдэг. Чаддаг зүйлээ л “За” гэж үнэнчээр хэлдэг. Харин Монголын нийгэм, бидний сэтгэлгээ тэднээс жаахан ялгаатай.
Өмнө нь аль нэгэн байгууллагад ажиллаж байгаа шинэ ажил хайж байгаа хүнийг гэхээсээ илүү их дээд сургуулиа төгссөн эрч хүчээр дүүрэн байгаа залуу хүнийг ажилд аваад, дадлагажуулаад, компанийн дүрэм журам, багаар хамтран ажиллахын ашиг тус, мэргэжлийн ёс зүйг нь ухааруулаад “өөрийн хүн” болгоод авах нь чухал гэж надад бодогдоод байгаа юм. Ингэх юм бол ажилтай ч болоосой гэх залуусын тоо цөөрөх байхаа.
Зохиогчийн эрх хамгаалагдсан тул хуулбарлахыг хориглоно.